सोबतचा फोटो एडिट केलेला आहे. पहिला कृष्ण-धवल तर दुसरा रंगीन! हल्ली फोटो एडिट करणं म्हणजे 'बायें हाथ का खेल'. हात कशाला लागतं, ऐआय म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्तेला फक्त आदेश (प्रोम्प्ट) द्या आणि पाहिजे तसा फोटो एडिट करुन घ्या. एव्हढंच काय फोटो नसतांनासुद्धा फक्त एखाद्या व्यक्तीच सविस्तर वर्णन दया हा अल्लाउदीनचा जादूई चिराग तुम्हाला वाटेल तशा इमेजेस बनवून देतो. त्या फोटोला बोलता करतो. साजेसा आवाज देतो आणि बरंच काही. प्रत्येक आऊटपुटनंतर स्वतःहून ' जहाँपनां, अजुन काही चांगले बदल हवेत का?' असंही विचारतो. 'देणाऱ्याचे हात हजार दुबळी माझी झोळी' सारखं होऊन जातं.
सोबतचा फोटो १९८१ चा आहे. त्याकाळी फोटो प्रकार दुर्मिळ होता. तालुक्याच्या ठिकाणी एखादं फोटो स्टुडिओ असायचं. १९७५ पर्यंत शाळेतील प्रवेशासाठी पासपोर्ट अट नव्हती कारण फोटो हा प्रकार तेव्हढा चलनात नव्हता. पण मी आठवीत म्हणजे १९८१ मध्ये झेडपी मध्ये प्रथमचं प्रवेश अर्जाला फोटो लागत होता. त्यामुळे आपण फोटो काढणार हा आनंद. ब्लॅक अँड व्हाईट चित्रपटाप्रमाणे सुरुवातीला कलर फोटोग्राफी हा प्रकार नव्हता. पण ठराविक फोटोग्राफरकडे दोन रुपये जास्त देऊन ब्लॅक अँड व्हाईट फोटोला 'एडिट' करुन रंगीन करुन देण्याची सोय मात्र होती. फोटोग्राफर सरळ सरळ त्या फोटोवर ब्रशने रंग चढवून त्याचा रंगीत फोटो तयार करायचे. शरीराला स्किन कलर, केसांना काळा तर कपड्यांना पाहिजे तो कलर देऊन मोकळे! मग असा रंगीन फोटो घेऊन आम्ही मिरवायचो. थोडक्यात एडिट हा प्रकार पूर्वी सुद्धा होता. एडिटचे जसे फायदे तसे नुकसान सुद्धा. पेशवे इतिहासातील 'ध' चा 'मा' हा आनंदीबाईने केलेला एक एडिट सर्वांनी वाचला असेन ज्यामूळे नारायणराव पेशव्याचा खून झाला.
इतर क्षेत्राप्रमाणे फोटोग्राफी मध्ये सतत बदल होत गेले. गाव-खेड्यात असूनही आमच्या घरी वर्ष १९७५ मध्ये 'अगफा' कंपनीचा ब्लॅक अँड व्हाईट कॅमेरा होता. नंतर त्या कॅमेराचे रोल मिळत नव्हते म्हणून तो पडीत झाला. त्याकाळी कॅमेराचे रोल अगदी अंधारात कॅमेऱ्यामध्ये फिट केल्या जायचे. फोटो काढून झालेले रोल(निगेटिव्ह), एखाद्या स्टुडिओमध्ये धुवून मिळायचे, म्हणजे पॉसिटीव्ह फोटो मिळायचे. काही फोटो वाया जायचे. रोल महाग असल्यामुळे फोटो काढतानाच खूप काळजीपूर्वक शॉट घेतल्या जायचा. काही वर्षानी रंगीन फोटो घेण्याची सोय झाली. फ्लॅश हा प्रकार खूप नंतर आला.
आजच्यासारखं प्रत्येक शासकीय कामासाठी त्याकाळी फोटोची गरज नव्हती. शहरातील जत्रेत फोटोवाल्याचा स्टॉल असायचा. त्याच्याकडे छान 'बॅकग्राउंड' साठी काही रंगबिरंगी पडदे किंवा एका उघड्या कारची प्रतिकृती असायची. त्या प्रतिकृतीमागे बेंचवर बसलेल्या व्यक्ती उघड्या कारमध्ये बसल्यासारख्या भासायच्या. सर्वच भन्नाट! असे ब्लॅक अँड व्हाईट लाकडी फ्रेममध्ये मढविलेले लहान आकाराचे फोटो आजही एखाद्या मातीच्या जुन्या घराच्या भिंतीवर टांगलेले नजरी पडतात.
मला आठवतं. मी बारावी इयतेत शिकत असतांना छ. संभाजीनगर (औरंगाबाद) येथील स.भू. महाविद्यालयाच्या स्नेह-संमेलनामध्ये प्रमुख पाहुणे म्हणून प्रसिद्ध सिनेअभिनेते परीक्षित सहानी (3इडियट, फरहानचा बाप) आले होते. कार्यक्रमाच्या उदघाटनानंतर त्यांना आमच्या हॉस्टेलचे रेकटर डॉ बोरीकर सर हॉस्टेलला घेऊन आलेत. मग सर्व हॉस्टेलमधील विध्यार्थ्यांसोबत त्यांनी फोटो काढला. आमचा तो ग्रुपफोटो घेण्यासाठी त्याकाळी कॅमेऱ्यामनने तो कॅमेरा एका मोठ्या पडदयाने झाकला होता. असा मोठा कॅमेरा मी पहिल्यांदाच बघितला होता.
डिजिटल क्रांतीनंतर फोटोग्राफीमध्ये बदल घडले. रील प्रकार बंद होऊन डिजिटल कॅमेरे अवतरले. रिल्सची जागा मेमरीकार्डने घेतली. एक्सट्रा मेमरीकार्ड वापरून हजारो फोटो, शूटिंग घेण्याची सोय झाली. पूर्वी फोटोसोबत फोटोग्राफर रिल्सचे नेगेटिव्ह परत करायचे. त्या निगेटिव्हवरून परत फोटो काढले जायचे. आता हा प्रकार बंद झाला. पूर्वी जत्रेच्या खेळणीत छोटे कॅमेरा विकत मिळायचा. या कॅमेऱ्याच्या पुढे चित्रपटाच्या छोटया नेगेटिव्हची फिल्म लावून बघण्याची सोय असायची. कॅमेऱ्यासोबत काही निगेटिव्ह फ्री मिळायच्या. जत्रेत हा हमखास विकला जाणारी खेळणी होती. पुढे पुढे या कॅमेऱ्यामध्ये दोन फिल्म बघण्याची सोय झाली.
हल्ली फोटो व्हिडीओ तंत्रज्ञानात अफाट प्रगती झाली. प्रत्येक मोबाईल धारक फोटोग्राफर झाला आहे. पाहिजे तसा सुंदर फोटो तो काढू शकतो. रोज डीपी बदलू शकतो.ऐआयच्या मदतीने पाहिजे त्या ठिकाणी स्वतःचा फोटो काढू शकतो. अगदी अमेरिकेच्या 'व्हाईट हाऊस'मध्ये ट्रम्प महोदयासोबतसुद्धा! सेल्फी, टाईमर लावून फोटो घेऊ शकता. टीबी मेमरीमध्ये हजारो व्हिडीओ सेव्ह करण्याची सोय झाली. पण आता हे सर्व क्षणिक वाटतं. काढलेले फोटोज, व्हिडीओ मेमरी स्वरूपात सेव्ह होतात. नंतर त्याला कुणी बघत नाही. किंवा त्याचं अप्रूप नसतं. एक गोष्ट मात्र नक्की. एव्हढ सर्व डिजिटल आणि सहज सर्व गोष्टी उपलब्ध असूनही कोणत्याच व्यक्तिकडे स्वतःचे पासपोर्ट आकाराचे दोन फोटो मात्र उपलब्ध नसतात!
©प्रेमकुमार जैस्वाल
9822108775
No comments:
Post a Comment